İnsanlık tarihin kaydettiği en büyük yıkımlardan biri, hiç şüphesiz 1 Eylül 1939’da başlayan 2. Dünya Savaşı’ydı. Tarifsiz acılara, ölümlere sahne olan bu felaketle ilgili görmeye alıştığımız fotoğraflar, çoğunlukla savaş başladıktan sonra çekilenler; cephelerde vuruşan askerler, cephe gerisinde yaşam savaşı veren siviller, günlük hayattan utanç sahneleri… Ancak savaştan hemen önce, özellikle İngiltere’de çekilen kareler, yaklaşan savaşın seslerini bugüne kadar taşıyor ve ve belki de sıcak savaş sırasında çekilenler kadar önemli dersler barındırıyor. 

SAVAŞA BEŞ KALA SİPERDE 5 ÇAYI SAVAŞIN İLANINDAN SONRA BRİTANYA’DA TOPYEKÛN VE HUMMALI BİR HAZIRLIK BAŞLAMIŞTI. LONDRA’DA HAVA SALDIRILARINI GÖZLEMEKLE GÖREVLİ BİR SİVİL SAVUNMA GÖNÜLLÜSÜ KUM TORBALARININ ARASINDA ÇAY KEYFİ YAPIYOR, 1939. 


SINIR TANIMAYAN NAZİLER VE İŞGALE SEVİNENLER ALMANYA 1936’DA HİTLER’IN BİR OLDUBİTTİSİYLE VERSAILLES ANTLAŞMASI’NA GÖRE ASKERDEN ARINDIRILMIŞ BULUNAN RENANYA (RHINELAND) BÖLGESİNE GİRDİ. REN NEHRİ’NIN BATI YAKASINI OLUŞTURAN VE DÜSSELDORF, KÖLN, AACHEN GİBİ BÜYÜK ŞEHİRLERİ BARINDIRAN BÖLGENİN İLHAKI ÜZERİNE MİLLETLER CEMİYETİ KONSEYİ, LONDRA’DA TOPLANDI. MÜEYYİDE UYGULAMAYI GÖZE ALAMAYAN KONSEY, ALMANYA’YI KINAMAKLA YETİNDİ. RENANYALILAR, ALMAN SÜVARİLERİNİ ÇİÇEKLERLE KARŞILADI. MART 1936. 

İNGİLİZ FAŞİSTLER LONDRA SOKAKLARINDA NAZİ ALMANYASI’NIN YAYILMACI POLİTİKALARINI RENANYA İŞGALİYLE UYGULAMAYA KOYDUĞU GÜNLERDE İNGİLİZ FAŞİSTLERİ DE BOŞ DURMUYORDU. FOTOĞRAFTA AŞIRI SAĞCI 20.000 ÜYEDEN OLUŞAN BRİTANYA FAŞİST BİRLİĞİ’NİN (BRITISH FASCIST UNION) KURUCUSU SIR OSWALD MOSLEY, 1936’DA LONDRA SOKAKLARINDA “SİYAH GÖMLEKLİLERİ”Nİ TEFTİŞ EDERKEN GÖRÜLÜYOR. BU FOTOĞRAFIN ÇEKİLMESİNİN HEMEN AKABİNDE, İNGİLTERE HÜKÜMETİ POLİTİK ÜNIFORMALARIN KAMUYA AÇIK YERLERDE GİYİLMESİNİ YASAKLAYACAKTI. 

CARABINIERI’LERDEN ATLI GÖVDE GÖSTERİSİ İTALYA 1936’DA ALMANYA’YLA ASKERÎ İTTİFAK ANTLAŞMASI İMZALAMIŞ, 1937’DE İSE ALMANYA’NIN ISRARIYLA ANTI-KOMINTERN PAKTI’NA KATILMIŞTI. ANTLAŞMANIN TARAFI OLAN ÜLKELERDEN BİRİ SOVYETLER BİRLİĞİ’NİN SALDIRISINA UĞRARSA, DİĞERLERİ ONA YARDIM EDECEKTİ. AVRUPA’DA SAVAŞ RÜZGARLARININ ESTİĞİ GÜNLERDE İTALYAN JANDARMA KUVVETLERİ (CARABINIERI), GÖVDE GÖSTERİSİ YAPIYOR. ZAFER TAKININ EN ÜSTÜNDE DEV HARFLERLE “DUCE” YAZISI, ALTTA İSE NAZI HAÇLARI VE HİTLER’I SIMGELEYEN “H” HARFİ. ROMA, 1938.


CHAMBERLAIN’IN POLLYANNA İYİMSERLİĞİ HİTLER, RENANYA VE AVUSTURYA’NIN İLHAKININ (11 MART 1938) ARDINDAN ÇEKOSLAVAKYA’NIN SÜDETYA BÖLGESİNE GÖZ DİKMİŞTİ. İNGİLTERE, FRANSA VE İTALYA, FÜHRER’İN BASKISIYLA TOPLANAN MÜNİH KONFERANSI’NDA, NÜFUSUNUN YAKLAŞIK YARISI ALMAN KÖKENLİLERDEN OLUŞAN BÖLGENİN ALMANYA’YA BIRAKILMASINI KABUL EDECEKTİ. BRİTANYA BAŞBAKANI NEVILLE CHAMBERLAIN, EYLÜL 1938’DE MÜNİH DÖNÜŞÜNDE HESTON HAVAALANI’NDA YAPTIĞI KONUŞMADA, “UZUN SOLUKLU BARIŞI TESİS ETTİKLERİNİ” SÖYLÜYORDU. OYSA O UZUN SOLUK, SADECE 12 AY YETECEKTİ. 

ELLER HAVAYA, FÜHRER BURAYA! ÇEKOSLAVAKYA’NIN SÜDETYA BÖLGESİNE ELİNİ KOLUNU SALLAYARAK GİREN ALMAN KUVVETLERİ, CARLSBAD’DA (BUGÜN ÇEK CUMHURİYETİ’NİN KARLOVY VARY ŞEHRİ) ALMAN ASILLI SÜDETYALILAR TARAFINDAN COŞKULU TEZAHÜRAT VE SEVİNÇ GÖSTERİLERİYLE KARŞILANIYOR, EYLÜL 1939. BU GELİŞME KARŞISINDA SAVAŞ İLAN EDİLMESİ GEREKTİĞİNE İNANAN BRİTANYA’NIN DONANMA BAKANI CHURCHILL, CHAMBERLAIN TARAFINDAN ENGELLENECEK; İNGİLTERE’NİN ALMANYA’YA SAVAŞ İLANI 1 YIL SONRA GERÇEKLEŞECEKTİ. 

KRISTAL GECE’NİN SİLİNEMEZ İZLERİ SAVAŞ ADIM ADIM YAKLAŞIRKEN ALMANYA YAHUDİLERİNİN ÜZERİNDEKİ AŞAĞILAYICI BASKILAR ŞİDDETE DÖNÜŞMÜŞTÜ. PARİS’TEKI ALMANYA BÜYÜKELÇİLİĞİNDE GÖREVLİ ERNST VON RATH’IN ÖLDÜRÜLMESİ BAHANE EDİLEREK KIŞKIRTILAN POGROMDA, 9 KASIM 1938’DE BERLİN’DE YAHUDİLERE AİT BİNLERCE DÜKKAN VE MEKAN YAKILIP YIKILDI, YAĞMALANDI. TARİHE, KIRILAN VİTRİN CAMLARINDAN ESİNLENEN KRİSTAL GECE (KRISTALLNACHT) ADIYLA GEÇECEK HADİSEDE 90 CIVARINDA YAHUDİ ÖLDÜRÜLECEKTİ. YERLE BİR EDİLMİŞ MAĞAZASINI TEMİZLEYEN YAHUDİ BIR ESNAF, 11 KASIM 1938.


FELAKET YAKLAŞIYOR, KAÇABİLEN KAÇIYOR KRİSTAL GECE BARDAĞI TAŞIRAN SON DAMLAYDI. YAHUDİLERDEN VE ARYAN OLMAYAN ALMANLARDAN OLUŞAN 5000 KİŞİLİK İLK MÜLTECİ KAFİLESİ ARALIK 1938’DE İNGİLTERE’YE ULAŞTI. GÖZLERİNE YANSIYAN KORKU VE UMUTSUZLUĞU KUCAĞINDAKİ OYUNCAK BEBEĞİNE SARILARAK DİNDİRMEYE ÇALIŞAN KÜÇÜK BIR MÜLTECİ KIZ, İNGİLTERE’NİN HARWICH LİMANINDA. 

VE BEKLENEN OLUYOR: BÜYÜK SAVAŞ PATLIYOR POLONYA’NIN İŞGALİNDEN İKİ GÜN SONRA BİRLEŞİK KRALLIK, ÜÇ GÜN SONRA İSE FRANSA ALMANYA’YA SAVAŞ İLAN ETTİ. POLONYA SAVUNMASI ALMANLARIN YILDIRIM SAVAŞI’YLA (BLITZ) YARILMIŞTI. PARİS SOKAKLARINDA SAVAŞIN BAŞLADIĞINI DUYURAN GAZETELER… 4 EYLÜL 1939. 

BUGÜN TEHDİT, YARIN BOMBA! 1936’DAN 1938’E KADAR RENANYA, AVUSTURYA VE SÜDETYA’DA TEK KURŞUN SIKMADAN YAYILMA STRATEJİSİNİ SÜRDÜREN ALMANYA, 1 EYLÜL 1939’DA SİLAH ZORUYLA POLONYA’YI İŞGALE BAŞLADI. HİTLER’İN VARŞOVA SOKAKLARINA ASTIRDIĞI AFİŞLER, POLONYALILARA İKİ SEÇENEK SUNUYORDU: “YA TESLİM OLURSUNUZ YA DA YOK OLURSUNUZ”. DUVARLARDAKİ ULTİMATOMLARI ENDİŞEYLE OKUYAN VARŞOVALILAR, ERTESİ GÜN ALMAN UÇAKLARININ BOMBALARI ALTINDA KALACAKLARDI. 


ÇOCUKLARI KURTARMAK VE KURTARAMAMAK SAVAŞIN HENÜZ TOPRAKLARINA ULAŞMADIĞI İNGİLTERE’DE SEFERBERLİK İLAN EDİLMİŞTİ. DAHA GÜVENLİ OLDUĞU DÜŞÜNÜLEN BÖLGELERE SEVKETMEK İÇİN EALING BROADWAY TREN İSTASYONU’NA GETİRİLEN 800 LONDRALI ÇOCUKTAN BİR BÖLÜMÜ… BU ÇOCUKLAR, BİR SÜRE SONRA TEHLİKENİN AZALDIĞI ZANNIYLA LONDRA’YA GERİ GETİRİLECEK VE BOMBARDIMANLARIN TAM ORTASINA DÜŞECEKLERDİ. 
NÜRNBERG’DEN ‘SIRA SİZDE’ MESAJI 2. DÜNYA SAVAŞI’NIN RESMEN BAŞLAMASINDAN YAKLAŞIK BİR HAFTA SONRA, NAZİ TÖREN KITALARI, FÜHRER’İN ÖNÜNDEN GEÇİYOR. ŞAŞAA VE İHTİŞAMI PROPAGANDA MALZEMESİNE DÖNÜŞTÜRME KONUSUNDA GERÇEK BİR UZMAN OLAN HİTLER, ADETA MÜTTEFİK DEVLETLERE GÖZDAĞI VERİYOR. NÜRNBERG’DE DÜZENLENEN NAZİ KONGRESİ DOLAYISIYLA YAPILAN RESMİ GEÇİT, 10 EYLÜL 1939. 

SAVAŞA RAĞMEN HAYAT DEVAM EDİYOR BRİTANYA’NIN BAŞKENTİNDE SAVAŞIN GÖLGESİNDE BİR NİKAH. LONDRA 1. ALAY’DA GÖREVLİ ONBAŞI WHITE, A. NOCK İLE KUM TORBALARIYLA TAHKİM EDİLMİŞ ISLINGTON EVLENDİRME DAİRESİ’NDE DÜNYAEVİNE GİRİYOR. YAKINDA GENÇ ÇİFTİN ÜZERLERİNE YAĞAN KONFETİLERİN YERİNİ LONDRA’YI ALEVE BOĞAN ALMAN BOMBALARI ALACAK; 1939.


KAUÇUK KOKULU SEVİMSİZ TATBİKAT BRİTANYA’DA GAZ MASKELERİ SAVAŞ BAŞLAMADAN ÇOK ÖNCE SİVİL HALKA DAĞITILMIŞTI. MASKELERİN KAUÇUK KOKUSU MİDE BULANDIRICIYDI AMA ONLARI KULLANMAK GAZLA BOĞULARAK ÖLME RİSKİNİ ALMAKTAN ÇOK DAHA İYİYDİ. İNGİLTERE’NİN SOUTHEND ŞEHRİNDEKİ BİR FABRİKANIN KADIN ÇALIŞANLARI GAZ MASKELERİNİ KULLANMAYI ÖĞRENİYOR; ŞUBAT 1939. 

HASTANE ÇATISINDA GÜVENLİK ÖNLEMLERİ ALMAN HAVA SALDIRILARINA KARŞI ÖNCELİKLİ KORUMAYA ALINAN BİNALAR ARASINDA DOĞAL OLARAK HASTANELER DE VARDI. SAĞLIK KURUMLARININ ÇATILARI, BİRÇOK KAMU BİNASI GİBİ KUM TORBALARIYLA KAPLANMIŞTI. LONDRA’DA BIR HASTANENİN ÇATISINDAKI GÜVENLİK ÖNLEMLERİNİ DENETLEYEN HEMŞİRELER, EYLÜL 1939. 

LONDRA’DA DOĞAN İLK GAZ MASKELİ BEBEK 2. DÜNYA SAVAŞI’NIN İLANINDAN SONRA LONDRA’DA DÜNYAYA GÖZLERİNİ AÇAN İLK BEBEK NEVILLE MOONEY, ANNESİ VE BABASI TARAFINDAN HASTANEDEN EVE GETİRİLİYOR. NEVILLE’IN GAZ MASKESİ ÇOK ÖZEL, ÇÜNKÜ O BEBEKLER İÇİN ÜRETİLEN BİR MODEL; 14 EYLÜL 1939. 

KUM TORBASI SEFERBERLİĞİ SAVUNMA HATLARINI HIZLA TAHKİM EDEN İNGİLTERE’NİN HEMEN HER YERİNDE KUM TORBALARINA İHTİYAÇ VARDI. ASKERLERİN YANI SIRA SİVİLLER, İZCİLER, HATTA OKUL ÇAĞINDAKİ ÇOCUKLAR BİLE KUM TORBASI İMAL ETMEK İÇİN SEFERBER OLMUŞTU. NORTHUMBERLAND’DA, WHITE BAY SAHİLİNDE ÖĞRETMENLERİYLE BİRLİKTE KUM TORBASI DOLDURAN İLKOKUL ÖĞRENCİLERİ, 1939. 

İŞYERLERİ BOŞALTILACAK SIĞINAKLARA KOŞULACAK SICAK SAVAŞA KARŞI SON HAZIRLIKLARINI YAPAN İNGİLTERE’DEN BİR BAŞKA SİVİL SAVUNMA TATBİKATI GÖRÜNTÜSÜ. PLANLI UYGULAMALAR HEM CAN KAYBINI AZALTMAYI HEM DE HALKIN BİRLİK, BERABERLİK, DAYANIŞMA RUHUNU GELİŞTIRMEYİ AMAÇLIYORDU. İŞYERLERİNİ HIZLA BOŞALTAN KADINLI ERKEKLİ OFİS ÇALIŞANLARI, DÜZENİ KORUYARAK SIĞINAKLARA KOŞUYOR, 1939. 

CAMLAR PATLAMASIN KİMSE YARALANMASIN HAVA SALDIRILARINDA YAŞANACAK PATLAMALAR NEDENİYLE KIRILIP ETRAFA SAÇILACAK CAMLARIN İNSANLARI YARALAMASINA ENGEL OLMAK İÇİN, O YILLARDA YENİ BULUNAN BİR MALZEMEYE, SELOFANA BAŞVURULDU. EVLERİN VE İŞYERLERİNİN CAMLARI BU YENİ MALZEMEYLE İÇERDEN KAPLANIYOR, GIDA MALZEMELERİNİ SARIP SAKLAMAK AMACIYLA ÜRETİLEN SELOFAN, CAM KESİKLERİNE KARŞI ÖNLEM OLARAK KULLANILIYORDU, 1939.

FARK EDİLMEK DEMEK ÖLDÜRÜLMEK DEMEK KARARTMA MALZEMELERİ ÜRETEN BİR FABRİKADA GÖREVLİLER BÜYÜK BİR TİTİZLİKLE KALİTE KONTROL YAPIYORLAR. BU MALZEMELER KALIN VE KESİNLİKLE IŞIK GEÇİRMEZ OLMALIYDI. ÇÜNKÜ ALMAN UÇAKLARI İNGİLTERE SEMALARINDA UÇMAYA BAŞLADIĞINDA EN KÜÇÜK BIR DEFO İÇERDE YAŞAYANLARI ALMAN PİLOTLARIN HEDEFİ HALİNE GETİRECEKTİ. 
ALMANLARA KARŞI ÖNCE YÜKSEK MORAL! BAY BARLOW, ALMAN HAVA SALDIRILARI SIRASINDA BAŞINI SOKACAĞI SIĞINAĞI DÜŞMAN GÖZLERDEN GİZLEMEK İÇİN SON RÖTUŞLARI YAPIYOR; TEMMUZ 1939.

ALMANLARA KARŞI ÖNCE YÜKSEK MORAL! PIGOT ÇİFTİ İSE KÜÇÜK SIĞINAKLARININ ÇATISINI ÜZERİNE DİKTİKLERİ ENVAİ ÇEŞİT ÇİÇEKLE GİZLEMEYİ TERCİH ETMİŞLER. SIĞINAKLAR İTİNAYLA SÜSLENİYOR, MANEVİYAT YÜKSEK TUTULUYORDU. 

(Fotoğraflar, Getty Images koleksiyonlarından derlenen “Fotoğraflarla 20. Yüzyılın Sosyal Tarihi-1930’lar” (Literatür Yayınları, 1998) isimli eserden alınmıştır).